ΑΓΙΟΥ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΤΟΥ ΣΤΟΥΔΙΤΟΥ
ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΑΝΤΩΝ:
Η ΚΡΙΣΙΜΗ ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΕΠΙΓΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΜΕΘΕΞΗΣ
ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΡΗΓΟΡΙΟ ΝΥΣΣΗΣ
ΕΡΩΤΗΣΗ 19: Ἐπειδὴ ὁ Γρηγόριος Νύσσης μέσα στὰ συγγράμματά του φαίνεται γιὰ ἐκείνους ποὺ δὲν γνωρίζουν τὸ βάθος τῆς ὑψηλῆς θεωρίας του νὰ ὑποδηλώνει μιὰ ἀποκατάσταση, παρακαλῶ νὰ μᾶς πεῖς γι’ αὐτὸ ὅ,τι γνωρίζεις.
ΑΠΟΚΡΙΣΗ: Ἡ Ἐκκλησία γνωρίζει τρεῖς ἀποκαταστάσεις· μιὰ ἀποκατάσταση τοῦ καθενός μας ἀνάλογα μὲ τὴν ἀρετή του, ἀποκατάσταση ποὺ γίνεται ὅταν ἐκπληρώσει τὴν ἀρετὴ ποὺ τοῦ ἀναλογεῖ.
Δεύτερη (ἀποκατάσταση γνωρίζει) τὴν ἀποκατάσταση ὅλης τῆς φύσης κατὰ τὴν ἀνάσταση στὴν ἀφθαρσία καὶ τὴν ἀθανασία.
Τρίτη, αὐτὴ ποὺ κάνει ὑπερβολικὴ χρήση της στοὺς λόγους του ὁ Γρηγόριος Νύσσης, εἶναι ἡ ἑξῆς· ἡ ἀποκατάσταση στὴν ἀρχική της κατάσταση τῶν ψυχικῶν δυνάμεων ποὺ ὑπέπεσαν στὴν ἁμαρτία. Πρέπει δηλαδὴ ὅπως ἡ ὅλη φύση κατὰ τὴν ἀνάσταση θ’ ἀπολαύσει τὴν ἀφθαρσία τῆς σάρκας σὲ χρόνο ποὺ ἐλπίζομε, ἔτσι καὶ οἱ παραστρατημένες δυνάμεις τῆς ψυχῆς στὸ μάκρος τῶν αἰώνων πρέπει ν’ ἀποβάλουν τὶς μνῆμες τῆς κακίας ποὺ ἔχουν ἐναποτεθεῖ σ’ αὐτὲς καὶ ἀφοῦ περάσουν ὅλους τοὺς αἰῶνες χωρὶς νὰ βρίσκουν στάση, νὰ ἔρθουν στὸ Θεό, ποὺ δὲν ἔχει πέρας, κι ἔτσι μὲ τὴν ἐπίγνωση, ὄχι μὲ τὴ μέθεξη τῶν ἀγαθῶν, ν’ ἀναλάβουν τὶς δυνάμεις τους, ν’ ἀποκατασταθοῦν στὴν ἀρχικὴ κατάστασή τους καὶ νὰ δειχθεῖ ὁ δημιουργὸς ἀνεύθυνος ὡς πρὸς τὴν ἁμαρτία.
ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΗ
Η διάκριση μεταξύ “Επίγνωσης” και “Μέθεξης”
Αυτό είναι το κλειδί του κειμένου. Ο Άγιος Θεόδωρος λέει ότι οι δυνάμεις της ψυχής θα αποκατασταθούν στην αρχική τους κατάσταση μέσω της «επιγνώσεως» και όχι μέσω της «μεθέξεως των αγαθών».
Επίγνωση: Σημαίνει ότι ακόμα και οι αμαρτωλοί ή οι δαίμονες θα αναγνωρίσουν κάποια στιγμή ότι ο Θεός είναι η μοναδική αλήθεια και ότι η αμαρτία ήταν μια πλάνη, ένα “μη ον”. Θα καταλάβουν τη δικαιοσύνη του Θεού.
Μέθεξη: Είναι η συμμετοχή στη δόξα και τη χαρά του Θεού. Το κείμενο διευκρινίζει ότι η αποκατάσταση της φύσης (να γίνει πάλι η ψυχή λειτουργική ως προς τις δυνάμεις της) δεν συνεπάγεται αυτόματα ότι ο άνθρωπος θα γευτεί τη μακαριότητα.
Αποκατάσταση της Φύσης, όχι της Προαίρεσης
Στην ορθόδοξη θεολογία γίνεται διαχωρισμός μεταξύ του λόγου της φύσεως (αυτό που είμαστε ως δημιουργήματα) και του τρόπου της προαιρέσεως (το πώς χρησιμοποιούμε την ελευθερία μας). Η φύση όλων θα αποκατασταθεί καθώς όλοι θα αναστηθούν, όλοι θα αποκτήσουν αφθαρσία και αθανασία (αυτό είναι το δώρο της Αναστάσεως του Χριστού).
Όμως, η προαίρεση (η ελεύθερη βούληση) παραμένει. Αν κάποιος έχει ταυτίσει την ύπαρξή του με το κακό, η παρουσία του Θεού θα βιώνεται ως «πυρ καθαρτήριον» ή κόλαση, επειδή ο ίδιος δεν επιθυμεί τη μέθεξη με το Αγαθό, παρόλο που η φύση του θα έχει απαλλαγεί από τη φθορά.
“Ο Δημιουργός ανεύθυνος ως προς την αμαρτία”
Ο σκοπός αυτής της «αποκατάστασης» κατά τον άγιο Νύσσης (όπως τον ερμηνεύει ο άγιος Θεόδωρος) είναι να δειχθεί ότι το κακό δεν έχει οντολογική υπόσταση και δεν δημιουργήθηκε από τον Θεό. Στο τέλος του χρόνου, η κακία θα εξαφανιστεί ως «μνήμη» και ενέργεια, ώστε να μην υπάρχει τίποτα που να αντιστρατεύεται τον Θεό, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι ο αμετανόητος άνθρωπος θα γίνει «άγιος» παρά τη θέλησή του.
Η διαφορά με τον Ωριγένη
*Η καταδικασμένη κακοδοξία του Ωριγένη υποστήριζε ότι: Θα υπάρξει τέλος της κολάσεως για όλους (ακόμα και για τον διάβολο) με την έννοια της πλήρους επιστροφής στην ευδαιμονία.
*Η ελευθερία του ανθρώπου καταργείται, αφού ο Θεός «αναγκάζει» τα πάντα να επιστρέψουν σε Αυτόν.
Αντίθετα, η ερμηνεία του αγίου Θεοδώρου για τον Νύσσης τονίζει ότι η αποκατάσταση αφορά την τάξη της κτίσης και την παύση της κυριαρχίας του κακού, αλλά διατηρεί τη διάκριση μεταξύ εκείνων που αγάπησαν τον Θεό (μέθεξη) και εκείνων που απλώς θα αναγνωρίσουν την κυριαρχία Του (επίγνωση), χωρίς να συμμετέχουν στη χαρά Του.
ΠΗΓΗ ΠΑΤΕΡΙΚΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ: ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΣΤΟΥΔΙΤΟΥ – ΦΙΛΟΚΑΛΙΑ-ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ, Ε.Π.Ε 18Β’ – ΠΑΤΕΡΙΚΑΙ ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ»-ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1999 – ΨΗΦΙΟΠΟΙΗΣΗ: Ι.Ν.ΑΓΙΩΝ ΤΑΞΙΑΡΧΩΝ ΙΣΤΙΑΙΑΣ
Αυτό το άρθρο δημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα του Ι.Ν. Αγίων Ταξιαρχών Ιστιαίας. Ευχαριστούμε για την αναδημοσίευση!
Σχόλιο: Είχα ακούσει προσωπικά για το θέμα τον μακαριστό π. Γεώργιο Μεταλληνό, να λέγει πως αδίκως κατηγορείται ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης απο την σύγχρονη ακαδημαϊκή θεολογία, και πως ποτέ δεν υποστήριξε στήν πραγματικότητα την αποκατάσταση των πάντων. Και πράγματι απο την απάντηση του Αγίου Θεοδώρου του Στουδίτου, γίνεται κατανοητό το γιατί. Εύχεστε. ~ Δημήτρης Ρόδης
